Şiilik

Şiilik (Arapça: الشيعة eş-Şiâ, Farsça: شیعه Şiâ), bir İslam mezhebi. Sünnilik’ten sonra gelen ikinci geniş nüfusa sahip mezheptir ve İslam dünyası içerisinde %25’lik bir kısmı oluşturur. Şiilik sözcüğü, Câferîlik ile eş anlamlı olarak kullanılabilmekteyse de Şiîlik veya Şiâ, hilâfet veya imamet sorununda tarihsel olarak “Ali’ye yandaş olan kişiler” anlamına gelmektedir. Başlangıç dönemindeki bu ayrılık, daha sonraki devirlerde kendi kavramsal ve teolojik alt yapısını oluşturarak mezhepleşmiştir.

Etimoloji

“Şia” terimi “takipçiler” veya “izdeşler” anlamına gelen Arapça شيعة kelimesinden gelmektedir. Tarihteki kullanım “Şiât-u Ali”, yani “Ali’nin takipçileri” anlamına gelen شيعة علي ifadesinin kısaltılmış formudur. Sünnî kaynaklar, bu terimin Muhammed’in ölümünü takip eden yıllarda kullanılmaya başlandığına, Şiiler ise daha önce de kullanıldığına inanırlar.

Şiî İslam inancında Ali’nin çok özel bir yeri vardır. Şii amentüsünde bulunan imamet anlayışına göre İslam peygamberi Muhammed öldükten sonra onun yerine imam/halife olması gereken kişi Ali’dir ve imamet Ali’nin soyundan devam eder.

Kolları

Şiilik akımı değişik fikirler barındırmaktadır. Ortak noktaları, Muhammed’in ölümünün sonrasında imamet veya halifelik makamının Ali ile başlamak üzere O’nun soyundan gelen insanlara ait olduğunu kabul etmektir.

Şiiliğin dalları.

Şiiler arasında İmamet hakkında farklı görüşler var oluuğundan Şiilik genel olarak üç kategoriye ayrılmaktadır: 

Zeyd’îyye (Beşçiler) 

Zeydîler, Muhammed’den sonra İmamların sıralamasının şu şekilde olduğuna inanırlar: Ali el-Mûrtezâ, Hasan bin Ali, Hüseyin bin Ali, Ali bin Hüseyin (Ali Zeyn el-Âb’ı-Dîn), Zeyd bin Ali.

Daylam ve Taberistan bölgesinde 864 yılından 928 yılına kadar hüküm süren Alavîler adındaki devlet, tarihte kurulmuş olan ilk Zeydî devletidir. Tarihte değişik Zeydî inançları ortaya çıkmıştır. Günümüzde Zeydîler en yoğun olarak Yemen’de yaşamaktadırlar.

İsmâ‘il’îyye (Yediciler)

İsmâ‘ilîler’e göre, İmâmet sıralaması şöyledir: Ali el-Mûrtezâ, Hasan bin Ali (Nizârîler’e göre İmâm değildir), Hüseyin bin Ali, Ali bin Hüseyin (Ali Zeyn el-Âb’ı-Dîn), Muhammed el-Bakır, Cafer es-Sadık, İsmâil bin Câ’fer el-Mûbarek, Muhammed bin İsmâ‘îl eş-Şâkir.

İsmâ‘ilîler’in “İmâmet” konusunda değişik inanca sahip farklı kolları ve inanç grupları vardır. Yediciler ve Karmatiler’e göre İsmâil bin Câ’fer el-Mûbarek’in son imâm olduğuna inanılırken Mustali fıkhında Yirmibirinci İmâm olan “Et-Tâyyîb Ebû’l-Kâsım” gayba hâlinde saklanan son imâmdır. Nizârîler olarak bilinen İsmâilî grupları ise imâmetin İsmâil bin Câ’fer el-Mûbarek’in soyundan gelen kişiler ile günümüze kadar devam ettiğine inanırlar. Tarihte Fâtımîler ilk İsmâilî devletidir. İsmâ‘ilîler, Safevîler dönemine kadar dünya Şiiliğinin çoğunluğunu oluşturmaktaydı. Günümüzde İsmailîler sayıları çok fazla olmamakla birlikte özellikle Hindistan, Pakistan, İran, Afganistan, Tacikistan coğrafyalarında ve Suriye’de yaşamaktadırlar. 

Onikiciler’e göre İmâmet sıralaması şöyledir: Ali el-Mûrtezâ, Hasan bin Ali, Hüseyin bin Ali, Ali bin Hüseyin (Ali Zeyn el-Âb’ı-Dîn), Muhammed el-Bakır, Cafer es-Sadık, Musa el-Kâzım, Ali er-Rıza, Muhammed el-Cevâd, Ali Naki, Hasan el-Askerî, Muhammed Mehdi.

Onikiciler, Safevîler döneminden beri Şiiler arasında çoğunluktadırlar. Onikici olan birçok inanç bulunmaktadır. Bunların en yaygını Câferîlik mezhebidir. Bunun dışında Nusayrîlik, Anadolu Aleviliği, Bektaşîlik, Ehl-i Hak, Malang, Nurbakşî tarikatı gibi inanışlar da Onikicidir. Ama Câferîler, Câferîlik mezhebinden başka hiçbir mezhebin Şiî olduğunu kabul etmez. Diğer on ikici inanışların ve yedici inanışların İslâmdışı olduğuna inanır. Şiî mezhebi olan Zeydî Mezhebi’ni Müslüman saymakla beraber “hak” bir mezhep olmadığına inanırlar.

On İki İmam

  1. Ali bin Ebu Tâlib (600–661), “Emir ül-Mü’minin” olarak da bilinir
  2. Hasan bin Ali (625–669), Hasan al Mücteba olarak da bilinir.
  3. Hüseyin bin Ali (626–680), Husayn al ŞehidŞah Hüseyin veya Husayn al Şaheda olarak da bilinir.
  4. Ali bin Hüseyin (658–713), Ali Zeynel Âbidin olarak da bilinir.
  5. Muhammed bin Ali (676–743), Muhammed el-Bakır olarak da bilinir.
  6. Cafer bin Muhammed (703–765), Cafer-i Sadık olarak da bilinir.
  7. Musa bin Cafer (745–799), Musa el-Kâzım olarak da bilinir.
  8. Ali bin Musa (765–818), Ali er-Rıza olarak da bilinir.
  9. Muhammed bin Ali (810–835), Muhammad el-Cevad veya Takî olarak da bilinir.
  10. Ali bin Muhammed (827–868), Ali Naki veya El-Hâdî olarak da bilinir.
  11. Hasan bin Ali (846–874), Hasan el-Askerî olarak da bilinir.
  12. Muhammed bin Hasan, Muhammed Mehdî olarak da bilinir. Şiî inancına göre çocuk yaşından beri hâlen kayıp olup (gaiba) Kıyamet yaklaşınca ortaya çıkacaktır.

Dağılım

Şiiler, İslam dinine mensup 1,5 milyar insanın, yaklaşık olarak 200 milyonunu temsil ederek, İslam âleminin %16’sını oluşturmaktadırlar. İran, Azerbaycan, Bahreyn, Irak ve bir olasılıkla Yemen’de nüfusun çoğunluğunu, ayrıca Lübnan’ın da önemli bir kısmını oluşturmaktadırlar.

Şiilik, İran’ın %89’u, Azerbaycan’ın %85’i, Irak’ın %60-%65, Bahreyn, Katar, Türkmenistan, Türkiye ve Yemen’nin %10’u ve Lübnan’ın %65’i Şii nüfusludur. Ayrıca Suudi Arabistan’ın %15’i, Pakistan’ın %20’si ve Afganistan’ın %19’u Şiîdir. Ayrıca AB ülkelerinde 10 milyona yakın, Amerika kıtasına dağılmış olarak 20 milyonun üzerinde, Afrika’da sadece Nijerya’da 4-6 milyon Şii olduğu tahmin edilmektedir.

Türkiye’de çoğunluk sırasına göre Alevîler, Câferîler ve Nusayrîler yaşamaktadır.

Câferîlikte sünnet ve hadis anlayışı 

Câferîler, Sünnîlerden farklı olarak sadece imamlar yoluyla nakledilen ve kendilerince peygamberin “gerçek” sünneti olarak tanımlanan sünneti takip ettiklerini ifade ederler.

İmam Ali’nin türbesi (Necef, Irak)

Câferîlik ve Sünnîliğin kayıtlı şifahi gelenek olan hadislere farklı yaklaşımları ile her iki gurubun farklı hadis külliyatları oluşmuştur. Câferî inancına göre Şiîlik ve Sünnîlik arasındaki ayrılma, peygamberin ölümüyle bir kısım Müslümanların Ali’nin önderliğini (hilâfet) benimserken diğerlerinin güçlü bir şekilde Ebû Bekir’i desteklemesiyle başlamıştır. Şiîler, Ali’ye hilâfetin Gâdir-i Hum’da verildiğine ve bu olayın güvenilir kaynaklarda bulunduğuna inanmaktadırlar.

Şeriat veya İslam hukuku kısmen hadise dayalı olduğundan Câferiyye Şiiliği Sünnî hâdis kaynaklarından bazılarını reddederken Sünnîliğin de Şiî hadis kaynaklarından bazılarını reddetmesi, her iki grubun şeriat anlayışlarında farklılıklar doğmasına neden olmuştur.

Yine Caferîlerde Sünnîlikte reddedilen ve İslam’ın ilk zamanlarında uygulandığı hâlde daha sonra İslam peygamberi Muhammed tarafından tümüyle uygulamadan kaldırıldığına ve yasaklandığına inanılan mut’a nikâhını uygulanmaya devam etmektedir. Câferîler, bunun Ömer bin Hattâb tarafından kaldırıldığını ve peygamber zamanında kabul görülen bir şeyin kaldırılmasının uygun olmadığına inanırlar. Bu inanışa göre peygamberin doğru gördüğü Kıyamet’e kadar doğru, yanlış gördüğü ise Kıyamet’e kadar yanlıştır.

Câferîlikte sünnet, Muhammed’den aktarılan sözlü gelenek olduğu kadar imamlardan aktarılanları da kapsamaktadır. Tabatâî’ye göre “Şia dünyasında en güvenilen ve benimsenen hadis” külliyatı içeriğinde dört bin hadis bulunduran Kuleynî’nin “Al-Kâfî”’sidir. Şiîlerin güvenilir kabul ettiği diğer hadis kaynakları ise

  • İbn-i Babeveyh el-Kummî’nin “Men Lâ Yehduruhül Fakîh” (Bir Fakihin Ortaya Koyduğu Şeyler)
  • Ebu Câfer et-Tûsî’nin “El-İstibsar” ve “Tehzib’ul Ahkâm” kitaplarıdır.

Şiîler, diğer dinî konularda ve hadis konusunda zengin kaynaklara sahiptirler. Fakat bunların çoğu diğer mezheplerce çok fazla dikkate alınmazlar.

Alevîlik ve Şiîlik

Alevîlerin büyük çoğunluğu kendini Şiî olarak tanımlamamaktadır, aynı zamanda bâzı Alevîler arasında Alevîliğinİslâmiyetdışı bir inanış olduğunu savunan Alevîler de bulunmaktadır. Alevîlerin çoğunluğu ise Alevîliği İslâmiyetiçerisindeki bir mezhep ya da tasavvufî yorum olarak kabul etmektedir. Bununla birlikte Batılı kaynaklarda Alevîlik, genellikle bir Şiî inancı olarak ya da Türk veya Osmanlı Şiiliği olarak tanımlanır.

Türkiye’de Şiîlik teriminin Câferîlik mezhebi ile eş anlamlı kullanılmasından dolayı Alevîlerin bir kısmı doğal olarak kendilerini Şiî saymazlar. Fakat Alevîlerin en kutsal eserlerinden olan Buyruk’ta Şiî sözcüğünün “Ali yandaşı” veya “Ali yolcusu” şeklinde bir tanımlaması mevcuttur. Alevîlere benzerlik gösteren inanış grupları ise Şiîlik terimini Türkiye dışında var olan Şiî tâifesine uygun olarak “Ali yandaşlığı” olarak tanımlar ve dolayısıyla kendilerini de Şiî olarak görürler (İran Ehl-i Hakları, Suriye Nusayrîleri, Arnavut Bektâşîliği ve Nizârî İsmâilîlik bunun örnekleridir).

Türkiye ve Suriye’de yaşayan Alevîler, bu ülkelerdeki Şiî nüfusun çoğunu oluştururlar. Türkiye’de heterodoks Şiî olarak tanımlanan Alevîlerin yanı sıra bâzı yerleşim birimlerinde ortodoks Şiîler de yaşamaktadır.

Câferî Şiîliğinde önemli günler

  • 18 Zilhicce: Gâdir-î Hum denen yerde Peygamber Muhammed’in Ali’yi kendisine halife tayin ettiğine inanılan gün
  • 13 Recep: Ali’nin doğum günü = Mevlit
  • 3 Şaban: Hüseyin’in doğum günü = Mevlit
  • 11 Zilhicce: Ali er-Rıza’nın doğum günü = Mevlit
  • 15 Şaban: Muhammed Mehdi’nin doğum günü = Mevlit
  • 10 Muharrem: Aşûrâ
  • 19 – 21 Ramazan: Ali’nin yaralanmasından vefatına kadar olan süre
  • 28 Safer: Muhammed ve Hasan’ın vefatı,
  • 25 Şevval: Altıncı İmâm Câfer-î Sadık’ın vefâtı.

Şiî tarikat ve mezhepler

  • Keysanîlik (Dörtçüler): Mehdî kavramını ortaya atarak ilk defa İmam unvanını kullanan; Ali bin Ebu Tâlib’den sonra sırası ile Hasan bin Ali, Hüseyin bin Ali ve dördüncü İmâm olarak da Ali bin Hüseyin (Zeyn el-Âb-ı Dîn)’in yerine Ali bin Ebu Tâlib’in Bânû Hânife Kâbilesi mensûbu Havlet bint Câ’fer’den olan oğlu Muhammed bin el-Hânifîyye’nin imamlık ve Mehdîliğini kabullenen; temelleri El-Mukhtar bin Ebû ʿUbeydullah el-Tâifî tarafından atılan ve daha sonra da kendi içlerinden Abbâsîler Hâlifeliği’ni çıkaran ghulât (köktendinci) mezhep.
    • Berberîcilik: Muhammed bin el-Hânifîyye’yi tanrısallaştıran ve Hamza ibn ʿUmara el-Berberî’nin Peygamber olduğuna inananların mezhebi;
    • Hâşimîlik (Dörtçüler): Muhammed bin el-Hânifîyye’nin ölümünü kabullenerek en büyük oğlu Ebu Hâşim’i halef olarak kabul edenlerin mezhebi;
    • Karibîlik / Kuraybîlik (Dörtçüler): Adını imâm Ebu Karib/Kurayb el-Darir’den alan, Muhammed bin el-Hânifîyye’nin ölmediği, ama saklandığı ve bir gün adalet dağıtmak üzere yeryüzüne Mehdî olarak döneceğine inanılan mezhep;
    • Sarrajcılık (Dörtçüler): Muhammed bin el-Hânifîyye’nin ölümünü kabullenen, fakat ileride bir gün adalet dağıtmak üzere yeryüzüne Mehdî olarak döneceğine inanılan Hayyan el-Sarraj tarafından kurulan mezhep;
    • Hürrem’îyye (Ḵhorrām-Dīnān / Khurrāmīyah / Muhammira / Kızıl-Giyinenler/ Kızıllar Kısmen Dörtçüler’in uzantısıdır): Al-Makdisi’den nakledildiği üzere El-Mukanna‘ tarafından temelleri atılan, Ebû Müslim Horasânî’nin Mehdîliğine, reenkarnasyona, Tanrı’nın sırasıyla Muhammed, Ali, Ebû Müslim Horasânî ve en son olarak da Hâşim el-Mukannaʿ’da vûcud bulduğuna inanan, başkalarına zarar vermemek kaydıyle her şeyden zevk almayı mübah sayan ve kendilerini İslâmiyet kisvesi altında gizleyen Mazdekçilerin oluşturduğu dinî ve siyâsî ghulât (köktendinci) mezhep.
  • Zeydîlik (Beşçiler): Beşinci İmâm olarak Zeyd bin Ali’yi kabul eden kol.
    • Dukeynîlik: Muhammed’in haleflerinin Ali bin Ebu Tâlib’in tarafını tutmamalarından dolayı imânlarını kaybettiğine inananların mezhebi;
    • Halefîlik: Zeyd bin Ali’nin haleflerinin Abd el-Samed adlı bir şahıs ve onun neslinden devam ettiğine inananların mezhebi;
    • Heşebîlik / Sûrhabîlik: İmâmlığın, imâmın bilgisiz ve ahlâksız olması dahil her hâlükârda Hasan bin Ali ile Hüseyin bin Ali’nin soyundan gelenlerde kalması gerektiğine inananların mezhebi;
    • Jarûdîlik: Adını Ebû’l Jarûd Ziyad bin Ebû Ziyad’dan alan, Ebu Bekir, Ömer bin Hattâb ve Osman bin Affan’ın her üçünün Ali bin Ebu Tâlib’i halife seçmemekle büyük bir günah işlemiş olmamakla beraber hatalı bir davranışta bulunmuş olduklarına ve bu nedenle de onların Ashab-ı Kirâmlıklarının geçerli olamayacağını beyân etmekle beraber alenen suçlamaktan da kaçınan, diğer taraftan Talha bin Ubeydullah ile Zübeyr bin Avvâm’ı Ali bin Ebu Tâlib’e başkaldırmış olmalarından ötürü şiddetle kınayanların mezhebi;
    • Süleymânîlik: Adını Süleyman bin Jarîr’den alan, halifeliğin kime gideceğinin istişareler neticesinde karara varılması gereken bir husus olduğuna ve Ebu Bekir ile Ömer bin Hattâb’ın Ali bin Ebu Tâlib’i halife seçmemekle hata işlediğine, fakat günaha girmediğine inananların mezhebi;
      • Butrîlik / TâbîrîlikKathir en-Nevva El-Ebter tarafından kurulan, inançları hemen hemen Süleymânîlik ile aynı olmakla birlikte Ebu Bekir, Ömer bin Hattâbve Osman bin Affan’ın Ali bin Ebu Tâlib’i halife seçmemekle hatalı olduğuna, fakat günaha girmemiş olduklarına inananların mezhebi;
      • Sâlihîlik: Hasan bin Sâlih tarafından kurulan, inançları hemen hemen Süleymânîlik ile aynı olmakla birlikte Ebu Bekir, Ömer bin Hattâb ve Osman bin Affan’ın Ali bin Ebu Tâlib’i halife seçmemekle hatalı olduğuna, fakat günaha girmemiş olduklarına inananların mezhebi;
    • Vâsîtîlik: On İki İmamın tamamını da tanıyan Zeydîler’in oluşturduğu mezhep.
  • İsmâʿîl’îyye (Yedi İmâmcılık/Yedicilik): Yedinci İmâm olarak İsmail bin Câfer el-Mûbarek’i kabul eden kol.
    • Karmatîlik (Yediciler/el-Bakl’îyye): Fâtımî halifelerinin imamlığını kabul etmeyen kol.
    • Dürzîlik (Kısmen Yedi İmâmcıdır): Fâtımîlerin beşinci halifesi Hâkim Biemrillah’a ulûhîyet isnâd eden ghulât (köktendinci) kol.
    • Nizârî İsmâilîlik (Yedicilik): Sekizinci Fâtımî halifesi Ebû Tamîm Ma’add el-Mûstansir bi-l-Lâh’ın oğullarından Nizâr’ı dokuzuncu İsmailîyye imâmı olarak kabul eden kol.
    • Mustâlîlik (Yedicilik): Sekizinci Fâtımî halifesi Ebû Tamîm Ma’add el-Mûstansir bi-llâh’ın oğullarından Ebû’l-Kâsım ʿAhmed el-Mustâ‘lî b’il-Lâh’ı dokuzuncu Fâtımî halifesi olarak kabul eden kol.
  • On İki İmamcılık
    • İsna‘aşer’îyye (Onikicilik):
      • Câfer’îyye (Onikiciler): On iki İmamlar’a Muhammed’in hak vâsî ve halifeleri ve Allah’ın mâsum evliyâ ve hûccetleri olarak inanan Şia’nın asıl ve en yaygın olan ana kolu, özüdür.
    • Kalenderîlik (On İki İmamcılık): 8. yüzyıl Samanîler devri öncesi fa’al olan Melâmîlik akımından beslenen, Budizm ve Hinduizm etkilerini sergileyen, kalça boyu kıl yapımı gömlekler giyinen ya da sadece battaniyeyle örtünüp her türlü ilacın kullanımına karşı çıkanların yolu)
      • Haydarîlik (On İki İmamcılık): Kutb’ûd-Dîn Haydar tarafından kurulan, 12. yüzyıldan itibaren Kalenderîliğin en yaygın ve fa’al kolunu oluşturan, kendilerini hakir görmek ve aşağılamak suretiyle vücutlarına demirden halkalar takarak yalın ayak dolaşan, keçe ve çuhadan yapılma elbiseler giyerek zillet içerisinde bekâr kalmak suretiyle yaşayanların oluşturduğu yol
    • Vefâ’îyye (On İki İmamcılık): Ebu’l Vefâ el-Bağdâdî tarafından kurulan, mânevî ve maddî temizliğe çok önem veren, sıklıkla zikir ve Semah uygulayan sûfî/tasavvufî yol;
      • Babâ’îyye (On İki İmamcılık): Vefâ’îyye tarikatına bağlı Ebu’l-Baka Baba İlyas bin Ali el-Horasânî’nin müritlerinden olan Baba İshak Kefersudî’nin geliştirdiği sûfî/tasavvufî yol.
    • Barak’îyyûn (On İki İmamcılık): Başlangıçta Vefâ’îyye tarikatından Ebu’l-Baka Baba İlyas bin Ali el-Horasânî’nin halifesi Aybek Baba’nın en iyi müridi, daha sonra ise hem Hacı Bektaş-ı Velî’nin halifesi, hem de Rufâî tarikatına bağlı Sarı Saltuk Baba’nın müridi olan Barak Baba’nın geliştirdiği sûfî/tasavvufîyol;
      • Anadolu Alevîliği (On İki İmamcılık);
      • Yâresânîlik (Kürt Alevîliği): Ali’ye ulûhîyet isnâd eden ghulât (köktendinci) sûfî/tasavvufî yol. (Bektâşîlik’te olduğu gibi Barak Baba’nın fikirlerinin etkisiyle ortaya çıkmış olmakla beraber On İki İmamcı olmayıp İslâmiyet’e Bahailik’ten de uzak kalan inançlar kapsamında mutalâa edilir.)
    • Arap Alevîliği (Nusayr’îyye) (Onbircilik; kısmen On İki İmamcıdır): Ali’ye ulûhîyet isnâd eden ghulât (köktendinci) fırka.
    • Hurûf’îyye (Onbircidir; FazlʿAllâh Esterâbâdî-Nâimî’ye ulûhîyet isnâd eden ghulât (köktendinci) fırka.):Tanrı’nın her peygamberde aşamalı olarak kendisini açtığına, en son olarak da yedinci Şiî imamı Musa el-Kâzım’ın soyundan gelen ve Hurûf’îyye inancının kurucusu olan “Feyzl’ul-Lâh Ester-Âbâdî”’nin bedeninde vücûd bulduğuna ve (“Feyzl’ul-Lâh Ester-Âbâdî”) Nâimî’nin “Câvidân el-Kebir” (Câvid-Nâme)’sinin Kur’an-ı Kerîm’i ilgâ ettiğine inanan On İki İmamcı sûfî/tasavvufî yol;
      • Nûktâv’îyye (On İki İmamcılık): Muhammed’in daha yüksek seviyede reenkarnasyonu olduğu iddiasıyla 1397 yılında kendisini Mehdî ilân eden “Mahmud Pasîkhânî” tarafından İsmâilîyye-Nizârîlik mezhebi ile tanınan İsfahan Eyaleti’nin Kaşan şehri yakınlarında “Anjudan” köyünde Hurûf’îyye’nin bir yan kolu olarak kurulan ve Pasîkhânî’nin ölümünden sonra da Şah Tahmasb’ı Mehdî ilân etmeğe kalkışan On İki İmamcı sûfî/tasavvufî yol.
    • Bektaş’îyye (On İki İmamcılık): Adını 13. yüzyılda Anadolu’nun İslâmlaşması sürecinde etkin olarak fa’aliyet gösteren ve Horasan Melametîliğinin önde gelen temsilcilerinden Yusuf Hemedânî’nin öğrencisi Hoca Ahmed Yesevî’nin öğretilerinin Anadolu’daki uygulayıcısı olan büyük Türk mutasavvıfı Kalenderî-Haydarî şeyhi Hacı Bektaş-ı Velî’den alan On İki İmamcı sûfî/tasavvufî yol.
      • Âhiler (On İki İmamcılık);
      • Dedebabalık (On İki İmamcılık): Hacı Bektaş-ı Velî’nin soyundan gelen Balım Sultan tarafından 14. ilâ 15. yüzyıllarda Azerbaycan ve Anadolu’da etkin olan Hurûfîlik akımının da etkisinde kalarak İbâhîlik, teslis (üçleme), tenasüh ve hulul anlayışlarını da Bektâşîlik içine katmak suretiyle 16. yüzyılın başlarında kurumsallaştırılan, özellikle Balkanlar’daki Türkler arasında yaygın olan On İki İmamcı tasavvufî yol;
    • Safev’îyye (On İki İmamcı ve Onikiciliğin menşei): Safevîler’in son dönemlerinde Ahbârîlik itikâdî ekolü tarafından biçimlendirilen On İki İmamcısûfî/tasavvufî inanç;
      • Kızılbaşlık (On İki İmamcılık): 16. yüzyılda Azerbaycan’da yaşayan ve Safevî Devleti’nin kurulması için önemli destek sağlamış olan Mutasım (Abbasi)#Babek isyanı Hürremîyye (Ḵhorram-Dīnān) adlı bir dinî ve siyâsî topluluğun ruhânî torunları;
      • Celâlîlik (On İki İmamcılık): Kendini Mehdî ilân eden Bozoklu Şeyh Celâl taraftarlarının oluşturduğu On İki İmamcı sûfî/tasavvufî yol.
    • Niʿmetullah’îyye (On İki İmamcılık): Altıncı İmâm Câfer-i Sâdık soyundan gelen ve Kadirî sûfîlerinden ʿAbd-Allah Yefâ’î’nin müridi olan Sünnî Şah Niʿmetullah-i Velî (Nûr’ed-Dîn Kirmânî) tarafından kurulan ve daha sonra da Ömer bin Hattâb’ın katledildiği gün olan 26 Zilhicce’yi karnavalımsı bir resmî bayrama dönüştüren Şah İsmâil’in Şiîliği mecburî devlet dini ilân etmesiyle Şiîliği benimsemek zorunda kalan On İki İmamcı sûfî/tasavvufî yol;
      • Nurbakş’îyye (On İki İmamcılık): Dr. Câvid Nurbakş tarafından 20. yüzyılda yeniden yapılandırılan tasavvufî Yeni-Niʿmetullahîlik yolu.
      • Galibîlik (On İki İmamcılık): Abdülkâdir Geylânî ile Ahmed Er Rufâî’nin tasavvufî prensiplerini benimseyen, mezhepte Hanefî, meşrepte ise Alevî olan sûfî/tasavvufî yol.
  • Sınıflandırılamayanlar
    • Eftahîlik / Fethîlik: Adını “geniş” mânâsına gelen “eftâh” kelimesinden alan ve altıncı imam Câfer-i Sâdık’ın oğlu Abdullah el-Eftâh’ın yedinci imam olduğuna inananların mezhebi;
    • Muhammedîlik: Hasan El Askerî’nin değil de Ali Naki’nin oğlu Muhammed bin Ali el-Hâdi’nin on birinci imam olduğuna inananların mezhebi;
    • Tavûssîlik (Altıcılar): İmam Câfer-i Sâdık’ın Mehdî olduğuna ve ölmediğine inananların mezhebi;
    • Vâkıfîlik: İmam Musa el-Kâzım’ın son imam olduğuna inananların mezhebi.
  • Gâl’îyye (Ghulat-i Şîʿa)
    • Bazighîlik: İmam Câfer-i Sâdık’ın Tanrılığına inanılan mezhep;
    • Dhammîlik: Ali bin Ebu Tâlib’in Tanrılığına inanılan mezhep;
    • Ghurabîlik: Cebrâîl’in Tanrı’nın buyruklarını hatâ ile Ali’nin yerine Muhammed’e indirdiğine inananların kurduğu mezhep;
    • Ya’furîlik: Mu’ammer el-Kûfî’in tanrılığına inanılan mezhep

Bir cevap yazın